Emeklilik sistemleri ve uygulamalar her ülkede kendi yapısına uygun olarak farklılıklar gösteriyor. Devletin sağladığı güvenceler ile özel emeklilik planları çok değişken olabiliyor. Emeklilik yaşı, emeklilik maaşları, hesaplama yöntemleri de farklı. Fakat ortak olan bir organizasyonel yapı var.
Avrupa’da hemen hemen tüm ülkelerde emeklilik sistemleri 3 basamaktan oluşuyor.
1. Basamak devletçe sağlanan ve bir emniyet marjı olarak da görülebilecek olan genelde dağıtım esasına (Pay As You Go System) göre işleyen temel emeklilik güvencesi, buna ek olarak çalışan kesimin dahil olduğu,
2. Basamak olarak değerlendirilecek İşveren Emeklilik Planları Occupational Pension Schemes) ve bireyler tarafından isteğe bağlı olarak alınan, sigorta şirketleri ya da diğer kuruluşlar tarafından sunulan,
3. Basamak Bireysel Özel Emeklilik Planları. Basamak emeklilik bazı ülkelerde fonlama bazı ülkelerde ise dağıtım sistemine göre çalışıyor.
Dağıtım Esası, belirli bir dönemde emeklilik için çalışan kesimden toplanmış olan prim katkılarının aynı dönemdeki emeklilere emekli maaşı olarak ödenmesi olarak tanımlanıyor.
Fonlama Esası ise ödenecek emekli maaşlarının tümüyle daha önceden ödenmiş prim katkılarıyla fonlanması anlamına geliyor.
Emeklilik Planlarında başlıca 2 uygulama görülüyor. Fayda Esaslı Planlar(Defined Benefit Plans), Katkı Esaslı Planlar (Defined Contribution Plans). Fayda Esaslı Planlarda çalışanın emekli olduğunda alacağı emekli maaşı önceden belirleniyor. Son aldığı aylık maaşının % 50’si veya % 60’ı gibi. Katkı Esaslı Planlarda ise çalışanın emeklilik döneminde alacağı maaş önceden belli değil. Katkı Esaslı Planlarda Emekli maaşı tamamen yapılan prim katkılarının miktarına ve çalışma süresince bu katkılardan elde edilen nemalara bağlıdır.
İngiltere
İngiliz Özel Emeklilik Sistemi gelişmiş ülkelerin çoğunda olduğu gibi hem devlet hem de özel sektörce verilen emeklilik planlarını içeriyor. 3. basamaklı sistem mevcut.
1. Basamak: Devletin sunduğu emeklilik (sosyal güvenlik) sistemi 2 parçalı bir emekli maaşı öngörüyor. Temel emekli maaşı ve çalışanın kazancına bağlı emekli maaşı (SERPS). Temel Emekli Maaşı her yıl fiyat artışlarına bağlı olarak revize ediliyor.
1. basamak için toplanan katkı payları Ulusal Sigorta Fonu’na aktarılıyor. Temel Emekli Maaşı ve SERPS bu fon tarafından ödeniyor. Temel Emeklilik Ödeneği bordrolu çalışan ve serbest meslek sahipleri için zorunlu. İşsizler ise isteğe bağlı olarak katılabiliyorlar. Katkı payları her yıl gözden geçiriliyor ve gerekirse ayarlanıyor.
İstenirse SERPS’ten ayrılmak mümkün ve hükümetçe de destekleniyor.
2. Basamak: İşverenler tarafından gönüllü olarak verilebilen İşveren Emeklilik Planları. Bu planlara üyelik de zorunlu değil. İşveren emeklilik planları belli kriterlere uymaları halinde devletçe sağlanan ek emeklilik güvencelerinin yerini alabiliyorlar. 1988 yılında yapılan yeni bir yasal düzenlemeyle çalışan eğer bireysel özel emeklilik planı almışsa işveren emeklilik planına dahil olmak zorunda değil. Fakat bu durumda da işveren emeklilik planına işverence yapılan katkılardan mahrum kalmış oluyor. Çünkü işveren bireysel özel emeklilik planına katkıda bulunmak zorunda değil.
İşveren Emeklilik planları işverenlerce kurulmakta fakat yeddieminler(trustees) tarafından yönetilmektedirler. Aktifler (yönetilen varlıklar)sa İşveren şirketten tüzel kişilik olarak da ayrılmaktadırlar İşveren emeklilik fonları sigorta şirketleri, bankalar, yatırım şirketleri, emeklilik fon brokerleri, aktüerler, yapı kooperatifleri, muhasebeciler veya işverenlerin kendisi tarafından da yönetilebiliyor.
Sigorta şirketleri, emeklilik sisteminde büyük rol oynuyor. 1997 rakamlarına göre tüm işveren emeklilik planlarının % 73’ü sigorta şirketleri tarafından sigortalanmış durumdadır. Sigorta şirketleri % 25’lik bir kesime de yatırım hizmetleri vermektedirler. Fakat emeklilik fonlarının değerine bakıldığında sigorta şirketleri tarafından yönetilen fonların tutarı toplamın % 25’i iken ayrı olarak yönetilen işveren emeklilik planlarındaki fonların değeri toplamın % 75’ini oluşturmaktadır.
Sigorta şirketleri bazen hem emeklilik planının yönetimini yapmakta hem de fonların yatırıma sevkedilmesine aracılık etmektedir. Sigorta şirketleri tarafından yönetilen bu planlardaki üye sayısı toplam üye sayısının % 7’sidir. Ayrıca Ortalam olarak herbiri 500 üye çalışandan oluşan 8000 büyük kendi içinde yönetilen işveren emeklilik planı vardır.
1997’de ikinci basamak emeklilik planları toplam uzun vadeli sigorta pazarının % 24’ünü oluşturmaktaydı. Sigorta şirketlerinin prim geliri 14.5 milyar Pound ve yönetilen toplam primlerse 105 milyar pound’dur. Bu rakamlar sigorta sektörünün önemini göstermektedir.
İşveren Emeklilik Planları genelde hep fayda esaslı olmakla birlikte, ortalama yaşam süresinin giderek artması bu planların fonlama yükünün çoğunlukla işveren üzerinde olması, gelecekteki belirsizlikler artık işverenleri katkı esaslı emeklilik planlarına yönlendirmektedir. Bu planlarda herhangi bir şekilde emeklilikte alınacak gelir önceden belirlenmemektedir. Belirli olan tek şey işveren ve çalışan tarafından plana yapılacak katkılardır. Bu katkıların nemalanması ile emeklilikte oluşacak toplu para çalışana verilecektir. Bu şekilde herhangi bir gelir garanti edilmemektedir. İşveren de böyle bir zorunluluktan kurtulmaktadır.
3. Basamak: İşveren emeklilik planlarına ek gönüllü katılım planları ve Bireysel Özel Emeklilik Planları. Bu planlar SERPS’e ve işveren emeklilik planlarına alternatif oluşturmaktadır.
Bireysel Emeklilik Planları bankalar, bazı kuruluşlar ve unit trustlar(vakıflar) tarafından da sunulabilmekle birlikte çoğunlukla sigorta şirketleri tarafından sunulmaktadır. 1997 yılında toplam 2. basamak emeklilik için toplanan fon miktarı 775 milyar Pound iken, 3. Basamak için toplanan fon miktarı, 225 milyar Pound’dur. Bireysel fonlara yapılan yıllık katkılar ise 17 milyar Pound’u bulmaktadır.
Bireysel Emeklilik Planları, tamamen taşınabilir olduğu için avantajlıdır, fakat bu planlarda işveren emeklilik planlarında olduğu gibi işveren katkısı zorunlu değildir. Tüm planlar katkı esaslıdır.
Bireysel Emeklilik Planlarına geçiş 1988’den sonra hızlanmıştır. Bu tarihte yapılan düzenleme ile devlet SERPS ‘ten yani devletin sağladığı emeklilik sisteminden ayrılarak özel emeklilik sistemine geçişi özendirmiştir. Bireysel Emeklilik Planları özellikle serbest çalışanlar ve işveren emeklilik planlarına giremeyenler için bir imkan olmaktadır. 1996 yılının verilerine göre serbest çalışan erkeklerin % 59’u, kadınların ise % 31’ böyle bir plana üyedir.
İşveren Emeklilik Planlarına Ek Gönüllü Katılımlar ve Diğer İmkanlar
İşveren emeklilik planlarında isteyen çalışanların emeklilik için normalden daha fazla katılım yapmaları da mümkündür. Halihazırda İngiltere’de başka bazı ülkelerdeki gibi bir Bireysel Emeklilik Hesabı uygulaması yoktur. Fakat özellikle mortgage uygulamalarında kullanıldığı üzere emeklilik fonlarını oluşturabilmek için bazı kişiler Bireysel Yatırım Planları (Personal Equity Plans, PEPs) almışlardır. Bu planlara yapılan katkılar belirli bir yıllık limite tabidir ve vergilendirilmiş gelir üzerinden yapılmaktadır. Fakat dönem sonunda elde edilen getiriler ve faizler de vergi dışıdır. Nisan 1999’dan itibaren bu planlar uygulamadan kaldırılmış fakat yerine benzer ISA (Individual Savings Account: Bireysel Tasarruf Hesapları) getirilmiştir. Bu uygulamalar bireysel emeklilik planlarından ve ek gönüllü katılımlardan daha esnek kabul edilmektedir. Çünkü bu planlarda birikmiş olan toplu para istenildiğinde çekilebilmektedir. Oysa ki emeklilik planlarında toplu paranın alınabilmesi için kişinin emekli olması gerekmektedir.
Fonlama:
1. basamakta, hem SERPS hem de Temel Emeklilik Ödeneği dağıtım sistemi ile yönetiliyor.
2. basamak sistemi fonlama esasına göre yürütülüyor. 1989 yılında katkı payları ve alınacak teminatlar için max gelir limiti kuralı getirildi. Sonuç olarak bu gelir limitinin üstü için sistem dağıtım esasına göre işlemek durumunda.
3. basamak ise fonlama sistemine göre işliyor.
Emekli Maaşı:
1.basamakta verilen Temel Emekli Maaşı, sabit bir tutardır. SERPS ile verilen maaş ise bireyin kazancı ile bağlantılıdır. Tüm çalışma süresinin yeniden değerlendirilmiş ortalama kazançları üzerinden hesaplanan SERPS için bir alt kazanç limiti ve bir üst kazanç limiti mevcuttur.
2. basamakta emekli maaşları, işveren emeklilik planının niteliğine göre değişir. Genelde fayda esaslı planlarda kural her çalışma yılı için kazancın 1/60’ı ile 1/80’i arasında değişmektedir. Vergisel açıdan alınabilecek en fazla emekli maaşı çalışırken alınan son maaşın 2/3’üdür. Gerçekte pek çok kişi bu tutardan daha düşük bir maaşla emekli olmaktadır.
3. basamakta ise birikimlerin tutarına bağlı olarak değişmektedir.
Ödenen Katkı Payları:
1. basamak için ödenen katkı payları işveren ve çalışan için çalışanın kazancına bağlı olarak 0 ila % 10 arasında değişmektedir. 1997 yılı için haftada 62 Pund’dan az kazananlar katkı ödememektedir. SERPS’ten çıkmak mümkündür. SERPS’ten ayrılanlar için daha düşük oranlarda katkı payı sözkonusudur. Serbest çalışanlar için daha farklı sabit oranda katkı payı ödenmektedir. Yüksek kazançlı serbest çalışanlar ise kazançlarının belli bölümü için % 6 ek katkı payı ödemektedirler.
2. basamakta ödenen katkılar daha çok işveren emeklilik planının niteliğine bağlı olarak değişmektedir. Fayda esaslı planlarda genellikle çalışan kazancının % 4-6’sı oranında katılım yapmaktadır. Tüm planlarda ödenebilecek max tutar yıllık kazancının % 15’i ile sınırlıdır.
3. basamakta ise katkılar tamamen bireyin seçimine bağlıdır. SERPS’ten ayrılanlar için Sosyal Güvenlik Bakanlığı bireyin seçtiği ve üye olduğu emeklilik planına ek katkı yapmaktadır.
Emeklilik Yaşı:
Emeklilik yaşı erkekler için 65 kadınlar için 60’tır. Fakat 2010 yılından 2020 yılına kadar kadınlar için bu yaş adım adım 65 e çekilecektir. Emeklilik istenirse 5 yıl ertelenebilir. Gecikmenin her yılı için emeklilik ödeneği % 7.5 oranında artırılır.
İsteğe bağlı erken emeklilik mümkün değildir.2. basamakta da emeklilik yaşı uygulamaları genellikle 1. Basamak ile aynıdır. Fakat 3. Basamakta 50-75 arasında değişmektedir.
Vergilendirme:
Genel olarak emeklilik öncesinde katkılar ödenirken vergi verilmiyor. Fakat emeklilikte gelir vergilendiriliyor. Emeklilikte birikmiş toplu paranın % 25’ine kadar bir para nakit olarak çekilebiliyor ve bu tutar vergiden muaf. Toplu paranın % 75’inin se emeklilik geliri olarak (aylık veya yıllık) alınması gerekli.
Son Gelişmeler
İngiltere’de emeklilik sistemi hem devlet hem de özel kesim tarafından oluşturulmuştur. Devletin politikası özellikle şu anda emeklilik için gerekli tasarrufu yapabilecek fakat yapmayan ve devletten fayda bekleyen kişileri kendi emeklilikleri için birikim yapmaya ve kendi emekliliklerini düşünmeye özendirmektir. Yasalar bu yönde motivasyonu artırmak için değiştirilmektedir.
İngiltere’de devlet uzun bir süredir, kamu tarafından verilen emeklilik güvencesi ve maaşların miktarını ve yükümlülüklerini azaltmaya çalışmaktadır. Bu amaçla kamu dışındaki özel emeklilik planlarını da desteklemektedir. Pek çok gelişmiş ülkede olduğu gibi İngiltere’de de emeklilik konusundaki görüşler aşağıdaki gibidir:
— Ekonomik açıdan kötü durumda olanlar için gerekli güvencenin sağlanması.
— Vergi muafiyetinin özel tasarruflar ve özel emekliliği özendirici şekilde kullanılması.
— İşverenlerce uygulanan işveren özel emeklilik planlarında yine işverenler için güvenli bir ortam oluşturulması.
—Gönüllü Bireysel Özel Emeklilik planlarında satış ve pazarlama ile ilgili olarak gerekli yasal düzenlemelerin yapılması.
1995 yılında yapılan yasal bir düzenleme ile işveren emeklilik planlarının işleyişinden sorumlu denetleyici bir kuruluş olan OPRA kurulmuştur. Yine yasayla özellikle fayda esaslı planlarda her 3 yılda bir değerlendirme yapılması ve fonlama kapasitesinin ölçülmesi, eğer % 90’dan azsa bu kapasitenin 12 ay içinde % 100’e ulaştırılması zorunluluğu getirilmiştir.
Son zamanlara kadar İşveren Emeklilik Planlarında fayda esaslı planlar ağırlıktadır. Fakat artan maliyetler, yasaların baskısı, ortalama yaşam süresinin artması işverenleri artık katkı esaslı planlara yönlendirmiştir. Pek çok işveren artık bu tarz fayda esaslı planları kapatmış durumdadır. Yeni işe giren çalışanlar katkı esaslı planlara üye olabilmektedir.
İngiltere’de 2002 Nisan ayından itibaren SERPS planı yerine devletçe 2 aşamalı yeni bir plan uygulamaya konulacaktır. Bu plan İkinci Emeklilik (State Second Pension SSP) olarak adlandırılmaktadır. Burada amaç minimum bir geliri garanti etmektir. Burada özellikle yılda 9000 Pound’dan daha az kazanan kişilerin SERPS ile alacakları emekli ödeneğinden daha fazla maaş almaları öngörülmektedir. 9000 pound’dan fazla kazananlar ise stakeholder pensions adı verilen ikinci bir emeklilik sistemine geçeceklerdir. Burada amaçlanan özellikle part time çalışan ve bir işveren emeklilik planına üye olmayanları desteklemektir. Ayrıca burada çalışan çalışmayan tüm kesimin emekli olabilmesi ve kendi emekliliği için gerekli fonları kendisinin biriktirmesi amaçlanmaktadır. Kişiler herhangi bir gelir beyan etmeden yani bir yerde çalışma zorunluluğu olmadan yılda 3600 Pound’a kadar prim katkısı ödeyebilecekler. Her yıl en fazla fon değerinin % 1’i kadar idari gider alınabilecek(Yani ödenen primlerin en fazla % 1’i komisyon veya idari gider olarak alıkonabilecek, kalan kısım yatırıma yönlendirilecek). 5 kişiden az işçi çalıştıran ve herhangi bir emklilik planı olmayan işyerleri Ekim 2001’den itibaren bu tarz bir emeklilik planı uygulamak zorunda.
Almanya
Almanya ‘da da 3 basamaklı sistem mevcuttur.
1. basamakta, bordrolu çalışanlar için federal sigorta planı, günlük ücretle çalışanlar için bölgesel sigorta planı, madencilik endüstrisi çalışanları için ayrı bir plan, çiftçiler, balıkçılar ve memurlar için ayrı emeklilik planlarını yöneten kurumlar mevcuttur. Tüm çalışanlar için bu sisteme üyelik zorunludur.
Serbest meslek sahipleri(doktorlar, avukatlar, mali danışmanlar gibi profesyoneller) için ayrıca mesleki örgütler tarafından sunulan emeklilik planları mevcuttur. Fakat bu gruptaki kişiler isterlerse devletçe sağlanan sistemden çıkabilirler.
2. basamakta, işverenler çalışanları için gönüllü olarak işveren emeklilik planları kurabilirler. Bu planlar farklı uygulamalar içerir ve işveren dilediğini seçer.
—Doğrudan Emeklilik Planı: İşveren emeklilere veya dul ve yetimlerine emeklilik maaşı ödenmesinden bütünüyle sorumlu oluyor. Çalışan, çalışma hayatı boyunca hiç katkı ödemiyor, tüm primler işveren tarafından ödeniyor. İşveren kendi fonlarıyla bu güvenceyi veriyor. Buna karşılık işveren bu sorumluluğu için bilançosunda rezerv ayırıyor ve emeklilik rezervleri faaliyet gideri olarak vergiden düşülebiliyor. Bu da likidite çıkışı olmadan şirketin karlarını azaltma ve böylece daha az vergi ödeme imkanı veriyor. Bu şekilde işletme, emeklilik planları ile uzun dönemli sermaye birikimini sağlamış oluyor.
— Hayır Amaçlı Fonlar: İşveren isterse kendisi bu kategoride bir fon kurabiliyor, isterse diğer işverenlerin kurdukları fona katılabiliyor. Bu fonlar hukuki olarak bağımsız ve sigortacılık açısından da denetime tabi değil. Fonun tek destekleyicisi ve dolayısıyla yükümlülük altındaki kişi işveren. İşveren bu riskini başka kuruluşlara (reasürörlere ) devredebiliyor.
— Emeklilik Fonları: Bu kategorideki kuruluşlar yasal olarak bağımsız fakat sigortacılık ve yatırım ilkeleri açısından bir dizi kural ile yönlendirilen bir denetime tabi. Bu fona katkılar yine tamamiyle işveren tarafından ödeniyor ve işveren emeklilikte maaş ödemekle sorumlu. Bu tarz fonların sayısı az ve sadece büyük şirketlerde mevcut.
— Çalışana sağlanan sosyal haklar içinde sigorta: İşveren grup sigortası kapsamında sigortalı olan çalışanı için prim ödüyor. Uygulamaya göre sigortalı hiç prim ödemeyebiliyor. İşverence ödenen bu primler ise faaliyet gideri olarak vergiden düşülebiliyor. Fakat çalışan için ödenen primlerse vergilendirilebilir gelir olarak nitelendiriliyor. Bu da 3408 DM’lik bazı durumlarda 4200 DM’lik bir limite tabi.
— Kamu kesimi yevmiye ve maaşla çalışan memurları ayrı 2. Basamak emeklilik planları ve uygulamalarına tabi.
İşveren emeklilik planları gönüllülük esasına dayanıyor. İşveren emeklilik planına girme koşullarını işveren belirliyor. Ticari sektörde şirketlerin 2/3’ü üretim sektöründe ise şirketlerin 1/3’ü çalışanlarına mutlaka işveren emeklilik planı sunuyorlar.
3. basamak emeklilik sisteminde sigorta şirketleri, yaşlılık, maluliyet ve dul ve yetim aylığı güvenceleri içeren emeklilik planları sunuyorlar. Bu sigortaları herkes alabiliyor.
Fonlama:
1. basamak emeklilik dağıtım esasına göre işliyor. 2. ve 3. Basamak emeklilik ise yine fonlama esasına göre yapılıyor.
Emekli Maaşı:
1. basamakta sağlanan emekli maaşı çalışanın katkısına ve çalıştığa yıla göre hesaplanıyor. 1997 için max katkı ayda 8200 DM. Ortalama bir çalışma süresi için sağlanan emeklilik ödeneği emeklilik öncesi alınan net maaşın % 62 veya % 70’i kadar olabiliyor. Örneğin 1995’de 45 yıl prim ödemiş bir kişi için ortalama yıllık net gelir 23.122 DM’dir. Memurlar içinse emeklilik öncesi son alınan aylık brüt maaşın % 75’i kadar bir maaş verilmektedir.
2. basamakta sağlanan emekli maaşları işveren emeklilik planının yapısına göre fayda veya katkı esaslı olmasına ve ödenen primlere(katkılara) göre değişmektedir.
Ödenen Katkı Payları:
1. basamak için ödenen katkı payları 1997 yılına göre işveren için % 10.15, çalışan için % 10.15’dir. Aylık katkı ödenebilecek tavan ücret 8200 DM’dir. Memurlar için emekli maaşları tamamen devletçe fonlanmaktadır. Mesleki kuruluşlar tarafından kurulan emeklilik planlarında ise fonlama, katkıları ödeyen kişi tarafından yapılmaktadır.
Emeklilik Yaşı:
Emeklilik yaşı 65 yaş olarak belirlenmiştir. Daha önceki yaşlarda da emekli olmak mümkündür. Fakat bu durumda emeklilik maaşında her yıl için aylık % 0.3’lük bir azalma meydana gelmektedir.
Vergilendirme:
Daha önce belirtilen uygulamalar dışında 3. basamak emeklilikte en az 12 yıl süreli sigortalarda alınan teminatlar vergiden muaftır. Emekli maaşlarında ise sadece maaş alırken elde edilen faiz gelirleri sabit bir oran üzerinden vergilendirilmektedir. Yıllık veya uzun süreli hayat sigortalarında alınan tazminatlar vergiden muaftır.
Sorunlar ve Gelişmeler:
Almanya’da da diğer ülkelerde olduğu gibi nüfusun giderek yaşlanması özellikle 1. Basamak emeklilik sistemi için çok büyük bir sorun olarak görülüyor. 1990’da 4.5 çalışan 1 emekliye bakarken, 2040’da sadece 2.1 çalışan 1 emekliye bakabilecektir.
Gelecekte devletçe sağlanan emekli maaşlarının düzeyinin düşürülmesi kaçınılmaz görülüyor. Dolayısıyla işveren emeklilik planları ve bireysel özel emeklilik planları devletçe de büyük oranda destekleniyor.
Fransa
3 basamaklı sistem mevcut.
1. basamakta, tüm çalışanlar zorunlu olarak sosyal güvenlik sistemi kapsamındadır. Emekli maaşları bireyin kazancına bağlıdır. Çalışanlar için genel emeklilik sistemi dışında memurlar ve serbest meslek sahipleri için ayrıca farklı emeklilik planları mevcuttur.
1. basamakta CNVATS (Caisse Nationale de l’Assurance Vieillesse des Travailleurs Salaries) kurumu emeklilik planını yönetmektedir. Bir sosyal güvenlik kuruluşudur.
2. basamakta, devletçe sağlanan emeklilik planını destekleyen ve tamamlayıcı ve yine zorunlu nitelikte işveren emeklilik planları vardır. İşveren emeklilik planları 2 ayrı organizasyon çatısı altında toplanmaktadır. (ARRCO ve AGIRC) Bunlardan biri sadece yöneticilere yöneliktir. Organizasyonlar arasındaki fark gelirle bağlantılı olarak sunulan ek sigorta imkanlarından oluşmaktadır.
Ayrıca bunların dışında gönüllü işveren emeklilik planları da vardır.
Tüm çalışanlar, zorunlu olarak işveren emeklilik planları kapsamındadır.ARRCO kurumu (yönetsel ve yönetsel olmayan işlerde çalışanlar) kapsamındaki emeklilik planları, sosyal güvenlik gelir limitinin (1997 için 164,640 FF) altında geliri olanlar için bu gelirin belli bir oranı kadar ek emeklilik geliri sağlamaktadır. Yönetsel işlerde çalışanları kapsayan AGIRC fonları ise sözkonusu sosyal güvenlik gelir limitini aşan kısımla orantılı emeklilik geliri sağlamaktadır. Sendikaların olduğu işyerlerinde gönüllü işveren emeklilik planları zorunlu hale de çevrilebilmektedir.
3. basamakta bireysel emeklilik planları çoğunlukla sigorta şirketleri tarafından sunulmaktadır. İsteyen istediği oranda prim ödeyerek emeklilik planı alabilmektedir.
Fonlama:
1. basamak emeklilik dağıtım esasına göre işlemektedir. 2. Basamak emeklilik de yine ARRCO ve AGIRC kurumları kapsamında dağıtım esasına göre işlemektedir. Gönüllü işveren emeklilik planlarında ise hem fonlama hem de dağıtım sistemi örneklerine rastlanabilmektedir. 3. Basamakta fonlama sistemi kullanılmaktadır.
Emekli Maaşı:
1. basamakta sağlanan emekli maaşı temelde çalışanın en çok kazandığı 10 yıla ait gelirinin ortalamasının % 50’sidir. (Bu miktar 1993’te yapılan reformla kademeli olarak en çok kazanılan 25 yıl olarak değiştirilmiştir.) 1997 yılı itibarıyla tavan ücret 164,640 FF’dir. Maximum emekli maaşı için en az 37.5 yıl çalışmak gereklidir. 1993 yılındaki reform ile bu rakam kademeli olarak 40’a yükseltilmiştir. Erken emekli olma halinde alınacak emekli maaşı da oransal olarak azaltılmaktadır. Buna karşılık minimum bir emekli maaşı da vardır.
2. basamakta ARRCO ve AGIRC, puanlama sistemiyle işlemektedir. Ödenen katılımlar puanlara çevrilmektedir. Alınacak emekli maaşı toplanan puanlara bağlıdır.
Ortalama olarak, devletten alınan emekli maaşı ve işveren emeklilik planlarından gelen gelir toplam olarak tam zamanlı çalışan bir kişinin son aylık maaşının % 80’ine eşit bir gelir oluşturmaktadır. Kişinin maaşı yükseldikçe bu oran düşmektedir. (Örnek aylık 17.500 FF geliri olan biri için oran % 65, aylık 500FF ile 6500 FF arasında geliri olan biri içinse oran % 89’dur)
Ödenen Katkı Payları:
1. basamak için ödenen katkı payları 1997 yılına göre işveren için aylık maaşın % 8.2’si, toplam yıllık maaşın % 1.6’sı(max maaş sınırı olmaksızın), çalışan için aylık maaşının % 6.55’idir. Aylık tavan ücret 164,640 FF’dir.
2. basamakta ARRCO’ya bağlı İşveren emeklilik planlarında katkı payı maaşın belli bir kısmı için % 6.25’tir. İşveren % 3.75 çalışan ise % 2.5 ödemektedir. AGIRC’ye bağlı planlarda ise maaşın belli bir kısmı için oran % 17.5’dir. Bu rakam işveren ve çalışanca eşit oranda paylaşılmaktadır. İsteğe bağlı işveren emeklilik planlarında da katkılar istenirse ARRCO veya AGIRC’a ödenebilmektedir. Sırasıyla katkılar iki kurum için % 8 ve % 16’dır.
3. basamakta istenen tutarda katkı ödenebilmektedir.
Emeklilik Yaşı:
1. basamakta emeklilik yaşı kadın ve erkekler için 60’tır. İsteğe bağlı olarak daha erken emekli olmak mümkün değildir. 37.5 yıllık emeklilik süresi (kademeli olarak 40’a yükseltilmektedir)doldurulmuşsa emeklilik maaşının tamamı ödenmektedir. 60 yaşından daha geç emekli olunması halinde eğer çalışma süresi 37.5 yıldan fazlaysa elde edilecek emeklilik geliri artırılmaktadır.
2. basamakta ARRCO ve AGIRC’ye bağlı zorunlu planlarda normal emeklilik yaşı kadın ve erkek için 65’tir. Çalışan 37.5 yıllık süreyi doldurduysa 60 yaşında emekli maaşı almaya başlayabilir. Daha geç emekli olursa emekli maaşı uygun şekilde artırılır.
Vergilendirme:
Daha önce belirtilen uygulamalar dışında 3. basamak emeklilikte 20.9.1995 tarihinden önce yapılmış hayat sigortaları için yapılan düzenli prim ödemeleri aile bireylerinin herbiri için 1000 FF çocuklar için ise 250 FF ile sınırlı olmak kaydıyla vergiden düşülebilmektedir.
Sorunlar ve Gelişmeler:
Fransa’da nüfusun giderek yaşlanması çok büyük bir sorun olarak görülüyor. 1990’da 4,8 çalışan 1 emekliye bakarken, 2040’da sadece 2.6 çalışan 1 emekliye bakabilecektir. Hem 1. Basamak hem de 2. Basamak emeklilik sistemleri dağıtım esasına göre çalıştığı için bu gelişmeden etkilenecektir.
1. ve 2. Basamak sistemlerinde sağlanan bu iyi sayılabilecek emeklilik güvenceleri 1970’lerde ve 1980’lerdeki politikaların bir sonucu olarak görülüyor. Ekonomik gelişme hızlı iken yaşlı nüfusa da bu şekilde artan gelirden pay verilmek istenmiş. Fakat zaman içinde durum değişmiş. 1996 da ilk defa ARRCO ve AGIRC kuruluşlarında açık ortaya çıkınca hükümet bazı tedbirlerin alınması için reform çalışmaları yapmış.
25 Mart 1997’deki (Loi Thomas) yasasıyla çalışanlar için Emeklilik tasarruf fonları getirilmiş. Gönüllü olan bu sistemde işveren çalışanının emekliliği için sigorta şirketine prim ödüyor. Bu sigorta şirketleri kamu katılımı olan mutüel sigorta şirketleri niteliğinde kuruluşlardır(societe d’assurance mutuelle)
İtalya
3 basamaklı sistem mevcut. İtalya’da çalışanların tümü için standart bir sosyal güvenlik sistemi yok fakat standardizasyon çalışmaları var.
1.basamak emeklilik sistemi, zorunlu ve nüfus kategorilerine göre ayrılıyor. Genel olarak bordro ile çalışanlar, el işçileri, çiftçiler ve tüccarlar bu sistem kapsamında. Ayrıca memurlar ve yöneticiler için de farklı planlar mevcut. İsteğe bağlı olarak ev hanımları da sisteme katılabiliyor. 1995 yılında bu sistemde bazı reform çalışmaları yapıldı. Fakat yeni kurallar 1.1.1996’dan itibaren işe yeni başlayanlar için geçerli. Çalışma süresi 18 yıl ve üstü olanlar eski sisteme tabi, çalışma süresi bu sürenin altında olanların emekli maaşları ise karma bir sisteme göre hesaplanacak.
1. basamak emeklilik sistemi değişik kurumlarca yönetiliyor. Fakat 1995 yılındaki reform çalışmaları kurumlar arasında da standardizasyon öngörüyor. Tüm çalışanlar için Ulusal Sigorta Kurumu (INPS Instituto Nazionale Per La Previdenza Sociale ) tarafından emeklilik planı sağlanıyor. Bunun dışında başka kurumlar da var.
2. basamakta, 1995 yılında bir reform çalışması yapıldı. Buna göre tamamlayıcı nitelikte işveren emeklilik planlarına yönelik gönüllülük esasına dayalı emeklilik fonları kurulması öngörülüyor.
1995 yılında ve 1993 yılında yapılan düzenlemelerle küçük şirketler, şirket grupları ve endüstri sektörleri bazında 3 ayrı düzeyde emeklilik fonu kurulması öngörüldü. Bu fonların yönetiminin ayrı bir kurum tarafından yapılması gerekiyor. Mevcut yasal düzenlemeler bu iş için bir sigorta şirketinin, bankanın ya da başka bir finansal kuruluşun atanmasını mümkün kılıyor.
İşveren emeklilik planları gönüllülük esasına dayalı ve hem çalışanlara hem de serbest çalışanlara açık.
3. basamakta bireysel emeklilik planları sunulmaktadır. İsteyen istediği oranda prim ödeyerek emeklilik planı alabilmektedir.
Fonlama:
1. basamak emeklilik dağıtım esasına göre işliyor. 2. Basamakta ise yasaya göre işveren emeklilik planları fonlama esasına göre işlemek durumunda. 3. Basamakta fonlama sistemi kullanılıyor.
Emekli Maaşı Tutarı:
1. basamakta sağlanan emekli maaşı en az 18 yıl prim ödemiş olmak kaydıyla, prim ödeme süresine, emeklilik öncesindeki 5 yılın ortalama kazançlarına göre değişmektedir. Eğer ortalama kazanç max. kazanç limitinden( 1997 yılı için 63,054,000 ITL) azsa her katılım yılı için kazancın % 2’si (40 yıl ve maaşın % 80’i max) dikkate alınıyor. 1.1.1996’dan sonra işe girecek olanlar içinse emeklilik maaşı son 5 yılın kazancı değil tüm katılım (prim ödeme) süresindeki kazanç üzerinden hesaplanıyor. Sonuçta bireyin alacağı emekli maaşı büyük ölçüde farklılık gösterebiliyor. Bu maaş herkesin emeklilik yaşına, kazancındaki artışa, göre farklılık gösteriyor.
2. basamakta ise alınacak emeklilik maaşı , işveren emeklilik planının katkı esaslı veya fayda esaslı olmasına, katılım süresine ve elde edilen yatırım getirisine göre değişecektir. Emeklilik fonu üyeleri, emeklilikte birikmiş toplu paranın % 50’sini kadar bir kısmı toplu para olarak alabilirler.
Ödenen Katkı Payları:
1. basamak için ödenen katkı payları 1996 yılından itibaren işveren için aylık maaşın % 23,8’i, çalışan içinse aylık maaşının % 8.9’udur. Katılım oranı serbest meslek sahipleri için % 15 olmakla birlikte kademeli olarak % 19’a yükseltilecektir.
2. basamakta katılım payı düzeyi, her işveren emeklilik planı bazında değişir. Bordrolu çalışanlar ve yevmiye ile çalışanlar için hem işverenler hem de çalışanlar katkı payı ödemektedir. Çalışanların TFR’lerinin bir kısmı da bu fonlara gitmektedir. TFR önceki yıllarda getirilmiş bir düzenleme ile kurulmuş bir emeklilik fonudur. Buna göre işveren çalışanın maaşından belli bir bölümü(yıllık % 7.41’i) kesmektedir. Bu tutar önceden belirlenmiş bir faiz oranı ile nemalandırılmakta ve çalışma süresi sonunda çalışana ödenmektedir. 1993 yılından sonra işe başlayan çalışanlar için TFR payının tamamı fona ödenmektedir. Çalışan iş değiştirdiğinde onun adına birikmiş fon da yeni işverenin emeklilik planına transfer edilmektedir. Serbest çalışanlar kendi emeklilikleri için gereken fonlamayı kendileri yapmaktadır.
3. basamakta istenen tutarda katkı ödenebilmektedir.
Emeklilik Yaşı:
1. basamakta emeklilik yaşı 2000 yılından itibaren erkekler için 65’e kadınlar içinse 60’a yükseltilmiştir. 2001 yılından itibaren de min katılım(prim ödeme) süresi 20 yıla çıkacaktır.(1997 yılı itibarıyla emeklilik yaşı erkekler için 63, kadınlar için 58’dir. Min prim ödeme süresi 18 yıldır). Katılım süresine ve yaşa bağlı olarak bahsedilen yaştan ve süreden önce de erken emekli olmak mümkündür.
2. basamakta da emeklilik yaşı 1. Basamak ile aynı şekilde uygulanmaktadır.
Vergilendirme:
3. basamak emeklilikte min. 5 yıl süreli hayat sigortalarına yapılan ödemeler % 19 oranında vergiden düşülebilmektedir.(Max prim yıllık 2.500.000 ITL, Max vergiden düşülen prim de yıllık 475.000 ITL olacak şekilde)
Sorunlar ve Gelişmeler:
Demografik değişiklikler izlendiğinde sosyal güvenlik sisteminde (1.Basamak sisteminde) geleceğe yönelik belirsizlikler olduğu görülüyor. 1996 yılı rakamlarına göre her 100 aktif çalışan için 85 emekliye maaş ödenmektedir. 2025 yılında bu rakam eşitlenecektir ve 2045 yılında da her 100 aktif çalışanın 136 emekliye maaş ödeyeceği öngörülmektedir. 1995 yılında yapılan bir reformla emekli maaşlarının hesaplanmasında değişiklik yapılmıştır. Fakat devletçe sağlanan 1. Basamak emeklilik sistemi yine dağıtım esasına göre işlemektedir. Bazı dönemlerde ortaya çıkan açıklar devletçe kapatılmıştır. Bu açıkları önlemek için de uzun dönemde gerekli tedbirlerin alınması öngörülmek ve bu alanda çalışmalar yapılmaktadır.